فضول و عقول- آیة الله جوادی آملی (۴)
یکى از موانع مهم تهذیب نفس و سیر و سلوک الى الله آن است که ما همواره به بیرون از خود مىنگریم و از خود غافلیم و در حقیقت فضول هستیم نه عقول؛ فرق فضول و عقول این است که انسان عقول، ابتدا به درون و آنگاه به بیرون، ولى انسان فضول، همواره به بیرون از خود مىنگرد و این، مشکل ماست که شرحش در یکى از خطبههاى مبسوط على علیه السلام که هنگام قرائت آیه مبارکه: یا ایها الانسان ما غرک بربک الکریم(۱) ایراد فرمودند، آمده است. آن حضرت مىفرمایند: اى انسان چه چیز تو را بر گناه جرات داده و چه چیز تو را در برابر پروردگارت مغرور ساخته و کدامین عامل تو را بر هلاکت خویشتن علاقهمند کرده است؟ مگر این بیمارى تو بهبود نمىیابد و یا این خوابت بیدارى ندارد؟ چرا همان گونه که به دیگران رحم مىکنى، به خود رحم نمىکنى؟ تو که هر گاه کسى را در آفتاب سوزان بیابى، بر او سایه مىافکنى و هر گاه بیمارى را ببینى که سخت ناتوان گشته، از سر رحم بر او مىگریى، پس چه چیز تو را بر این بیماریت شکیبایى بخشیده و بر این مصائبت صبور ساخته و چه چیز تو را از گریه بر خویشتن تسلى داده؟ در حالى که هیچ چیز براى تو عزیزتر از خودت نیست… این خواب غفلتى که چشمت را فرا گرفته، با بیدارى برطرف ساز… . کسى که با داشتن چندین لباس، برهنه باشد و آنگاه برهنهاى را در رهگذر ببیند و به حال او اشک بریزد عاقل نیست. امیرالمؤمنین علیه السلام در این خطبه پس از تبیین مثل به ممثل پرداخته، مىفرماید: اگر نقصى را در دیگران یا غفلتى را از دیگران مشاهده کنیم، متاثر شده رنج مىبریم، اما هرگز به درون خود سر نمىزنیم که آیا ما هم گرفتار این غفلت و گناه هستیم یا نه: یا ایها الانسان ما جراک على ذنبک و ما غرک بربک و ما انسک بهلکة نفسک؟ اما من دائک بلول، ام لیس من نومتک یقظة؟ اما ترحم من نفسک ما ترحم من غیرک…؟(۲) فضول کسى است که کار زاید مىکند؛ ولى اگر عقل حاکم باشد و انسان خود را اصلاح کند، اصلاح دیگران، جزو حسن خلق مىشود.یکى از موانع مهم تهذیب نفس و سیر و سلوک الى الله آن است که ما همواره به بیرون از خود مىنگریم و از خود غافلیم و در حقیقت فضول هستیم نه عقول؛ فرق فضول و عقول این است که انسان عقول، ابتدا به درون و آنگاه به بیرون، ولى انسان فضول، همواره به بیرون از خود مىنگرد.
ما وقتى موظفیم دیگران را اصلاح کنیم که خود را اصلاح کرده باشیم؛ اما این، مقدمهاى تحصیلى است نه حصولى و بهانه به دست تارکان امر به معروف و نهى از منکر نمىدهد؛ هیچ کس حق ندارد بگوید: چون خود را اصلاح نکردهام نباید جامعه را اصلاح کنم؛ زیرا انسان، موظف است هر چه سریعتر خود را اصلاح کند. گاهى مىگوییم: ما که پزشک نیستیم، حق طبابت نداریم، این سخن، حق است و کسى هم نباید تحصیل پزشکى را بر ما تحمیل کند؛ چون تحصیل آن، سن، امکانات و استعداد خاصى مىخواهد و مقدور هر کسى نیست. پس اگر نتوانستیم بیمارى را درمان کنیم، عذر ما موجه است، چون مقدور ما نیست؛ اما اگر کسى مشکل اخلاقى داشته باشد، ما نمىتوانیم بگوییم چون خود را اصلاح نکردهایم نمىتوانیم به اصلاح او اقدام کنیم؛ چون انسان همواره موظف است خود را اصلاح کند. اصلاح نفس، مقدور همه ماست وگرنه خداوند آن را بر ما واجب نمىکرد. البته در آغاز، دشوار است، ولى سختى آن کاذب است و در درون هر کاذبى، صادقى نهفته است. چیزى که سختى آن دروغ است، آسانى آن راست است.اى انسان چه چیز تو را بر گناه جرأت داده و چه چیز تو را در برابر پروردگارت مغرور ساخته و کدامین عامل تو را بر هلاکت خویشتن علاقهمند کرده است؟
بنابراین، اصلاح نفس، آسان است و انسان مىپندارد دشوار است. از این رو وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام مىفرماید: آیا دیدهاید هیچ عاقلى به حال دیگران گریه کند و به حال خود ننالد؟ عقل آن است که انسان از طعامى که در سفره دارد هم خود سیر شود و هم گرسنه را سیر کند. درباره تغذیه روح و تهذیب اخلاق نیز چنین است. انسان موظف است جان گرسنه و تشنه خود را با فضایل و کرایم اخلاقى، سیر و سیراب کند و آنگاه مقدارى هم به غیر خود بچشاند؛ یعنى پس از تهذیب خود به فکر تهذیب دیگران باشد. اگر خود را اصلاح نکردهایم در حقیقت معروف را دوست نداشته و از منکر منزجر نبودهایم وگرنه به معروف عمل مىکردیم و از منکر باز مىماندیم. بنابراین، با این تحلیل علوى (صلوات الله و سلامه علیه) معلوم مىشود که فضول و عقول کیست.
امام امیرالمؤمنین علیهالسلام خود نیز مى فرماید: پروردگارم به من قلبى عَقول و لسانى سَئول بخشیده است: انَّ ربی و هب لی قلبا عَقولا و لسانا سَؤولا؛ قلب عقول قلبى است که عاقلانه بیندیشد و لسان سئول لسان پر سؤال است که هر چه را نداند(۳) مىپرسد.
پینوشتها:
۱- سوره انفطار، آیه ۶٫ ۲- نهج البلاغه، خطبه ۲۲۳٫ ۳- بحارالانوار، ج ۴۰، ص ۱۵۷ و ۱۷۸٫ منبع: کتاب مراحل اخلاق در قرآن، آیة الله جوادی آملیفضول و عقول- آیة الله جوادی آملی (۴)
مطالب مرتبط
پسورد فایل:
برچسب ها: آیة, الله, جوادی, عقول, فضول