نوشته شده توسط شهربانو
چکیده :
میانکاله یکی از زیستگاههای مهم و باارزش پرندگان مهاجر آبزی و تعدادی پرندگان بومی است . این پناهگاه بازمانده تیپ اراضی مشجر ساحلی در ساحل دریای خزر است و به علت دارا بودن موقعیت ویژه و منحصر به فرد اکولوژیکی و وجود خلیج گرگان ، یکی از ذخایر با ارزش کره مسکون لقب گرفته است و سازمان جهانی یونسکو برای این منطقه شناسنامه ویژه تهیه و مشخصات آن را به صورت کامل تشریح کرده و محلی به شمار آورده که باید برای انجام کارهای علمی و پژوهشی بدقت مورد حفاظت قرار گیرد .
اجتماعات گیاهی و جانوری این منطقه ارزش زیستگاهی ، حفاظتی و تحقیقاتی دارد ؛ ولی به دلیل نبود برنامه ریزی مناسب در منطقه و قرار گرفتن آن در خط هجوم نوسانات آب دریای خزر ، عملا ارزشهای زیستگاهی رو به کاهش گذاشته است .که با برنامه ریزی اصولی توسط کارشناسان و برنامه ریزان و همچنین توسعه همکاری بین بخشهای دولتی و جامعه محلی در جهت حفاظت از تنوع زیستی مشکلات موجود را تا اندازه ای برطرف کرد .
همچنین می توان با هدفهایی مانند برنامه ریزی و ایجاد تأسیسات پذیرایی ، بسط شبکه تأسیسات تفریحی و سیاحتی در قالب الگوهای ناحیه ای ، توجه به بازدهی اقتصادی سرمایه گذاری دولتی و غیردولتی ، توسعه شبکه های ارتباطی ، ایجاد تجهیزات جهانگردی با فناوری خاص ایران ، تأمین هماهنگ توسعه سیاحتی متوازن با توسعه زیربنایی و صنعتی مناطق به هدفهای توسعه جهانگردی دست یافت . ایجاد اهداف فوق به کسب ارز و ایجاد اشتغال و رشد و ترقی شهرستان بهشهر و شهرهای دیگر منطقه منجر خواهد شد .
واژگان کلیدی :
حیات وحش میانکاله ، تالاب ، زیستگاه ، تهدید زیست محیطی ، اکوسیستم ، پناهگاه ، تفرج گاه
مقدمه :
تالابها بوم سازگاریهای پیچیده و حیاتی منحصر بفردی هستند که با توجه به گمان نادرست بشر از آنها بعنوان اراضی غیر قابل استفاده بیشترین تخریب را به خود دیده اند و انسان اندیشه ورز ! با تبدیل آن به اراضی زارعی و شهرکهای مسکونی و … در محو و زوال آن کوشیده است .
علیرغم همه این اقدامات ویرانگر ، تالابها با اشکال مختلف حیاتی خود و با توجه به شرایط و موقعیت جغرافیایی در مناطق مختلف همچنان پایدار مانده و ضمن ایفاء نقش اکولوژیکی خود در طبیعت و ارائه ارزش ها و کارکردهای متنوع ، پناهگاهی حائز اهمیت برای آخرین بازمانده های گونه های گیاهی و جانوری در حال انقراض تالابی و حفظ تنوع زیستی به شمار می روند.
منطقه مورد نظر محدوده و اطراف پناهگاه حیات وحش میانکاله می باشد، میانکاله به عنوان یکی از ذخایر زیست محیطی کره مسکون در کنوانسیون رامسر شناخته شده است این شبه جزیره نام خود را از دو کاله ( طرفین شمالی و جنوبی ) گرفته است و محصول فرآیند مرفولوژیکی جریان دائمی آب دریای خزر است. این منطقه علاوه بر چشم اندازهای بی نظیر و استثنایی ، دارای تنوع اکوسیستم مختلف گیاهی و زیستگاهی بسیار مناسب و با ارزش برای وحوش مختلف به حساب می آید .
این جزیره با چشم انداز طبیعی و زیست محیطی شگفت انگیز یک اکوسیستم کم نظیر در سطح جهانی است و جزو مناطقی است که استعدادهای فراوانی برای ایجاد تفرج گسترده دارد . یعنی تفرج هایی مانند ماهیگیری ، شکار ، اسب دوانی ، جنگل پیمایی که انجام آنها بدون ایجاد تأسیسات و یا تأسیسات مجهز امکانپذیر است .
نکته مهم اینکه میانکاله به دلیل موقعیت جغرافیایی و همچنین به دلیل جزیره بودن ، می تواند نقش بازار مشترک میان کشورهای همجوار ( آسیای میانه ) و ایران ایفا کند .
تاریخچه :
پناهگاه حیات وحش میانکاله در ابتدا از سال ۱۳۴۸ بعنوان منطقه حفاظت شده و پس از آن با توجه به ویژگی های بوم شناختی و اهمیت بعنوان رویشگاه و زیستگاه تعداد بیشماری از گونه های در معرض خطر و بویژه پرندگان مهاجر آبزی و همچنین استفاده علمی و آموزشی به پناهگاه حیات وحش ارتقاء و متعاقب آن در سال ۱۳۵۵ بعنوان یکی از ذخیره گاههای زیست سپهر به کمیته برنامه انسان و کره مسکون یونسکو ( MAB ) معرفی و انتخاب گردید . این منطقه و تالابهای همجوار آن با مساحت یکصدهزار هکتار از تالابهای کنوانسیون رامسر و از جمله مهمترین آنها در سطح کشور و منطقه محسوب می گردد ، بنحویکه همه ساله بیش از نیم میلیون قطعه پرنده از انواع مرغابی ، فلامینگو ، چنگر ، پلیکان ، به این تالاب مهاجرت و زمستان گذرانی می کنند .
موقعیت جغرافیایی :
پناهگاه حیات وحش میانکاله با تیپ تالابی ( A . E . J . K . M . SS . TS . W ) در ۱۲ کیلومتری شمال شهرستان بهشهر با وسعتی معادل ۶۸۸۰۰ هکتار با موقعیت جغرافیایی َ۵۰ ۳۶
دقیقه عرض شمالی و َ۱۷ ۵۳ طول شرقی به ارتفاع ۲۶ – ۲۱ متر پایین تر از سطح دریای آزاد و در منتهی الیه جنوب شرقی دریای مازندران واقع شده است. میانکاله از شمال به دریای خزر ، از جنوب به خلیج گرگان ، از شرق به وسیله تنگه باریکی از خشکی جدا می شود و از غرب به زاغمرز بهشهر متصل می شود.
پناهگاه از دو اکوسیستم بارز تالابی و شبه جزیره تشکیل شده و یکی از زیستگاه های مهم و با ارزش پرندگان آبزی و خشکزی می باشد.
منابع فیزیکی :
آب : عرصه پناهگاه بصورت کرانه ساحلی و حد فاصل بخش جلگه ای و دریای مازندران و با توجه به این وضعیت جریان آبی سطحی و زیر سطحی جنوبی از یک سو و همچنین دریای مازندران قرار گرفته به نحوی که در وضع شیمیایی سفره آبهای شیرین زیرزمینی منطقه تاثیر بسزایی دارد و حسب بررسی سفره آب شیرین بر روی آب شور قرار گرفته و از طریق حفر چاه قابل بهره برداری است.
خاک : اراضی پست ساحلی با خاکهای ماسه ای ریز و یکنواخت و نرم و عمیق و با توجه به منشأ دریایی و دوران زمین شناسی تحول نایافته و تنها در ناحیه سطحی ازتجربه بقایای گیاهی کمی تیره تر
هستند.
اقلیم : آب و هوای پناهگاه متأثر از اقلیم بخش های جلگه ای جنوبی و بر اساس اطلاعات میزان و متوسط بارندگی و دمای سالیانه و براساس طبقه بندی اقلیمی نیمه مرطوب معتدل می باشد.
منابع بیولوژیکی :
گیاهان :
اراضی ساحلی و ماسه ای شبه جزیره میانکاله با توجه به دوره زمین شناسی مربوطه و منشأ تشکیل بعنوان اراضی بر جای مانده از پسروی دریای تتیس ، رویشگاه تیپ های مختلفی از جوامع گیاهی در مراحل توالی بوده که در محدوده از سوی دریا به سمت خلیج و بر اساس اولویت نقش شامل تیپ های مختلف به شرح زیر می باشد :
۱ – تیپ سازیل Juncus
2- رویش تپه های شنی Sand dune
3- تیپ انار تنگرس Punica
4- تیپ انار تمشک Punica – Rubus
5- تیپ انار Punica
6- تیپ سازیل Juncus
7- تیپ هالوفیت Halophytes
همچنین در بخش تالابی نیز گونه های مختلفی از گیهان آبزی و از نمونه گیاهان شناور ، غوطه ور و حاشیه ای چون انواع زیر مشاهده می گردند.
- Chara
- Potamogeton
- Lemna
- Polygonum
- Typha
- Phragmites
جانوران :
جانوران به عنوان موجودات مصرف کننده و حلقه های ثانویه شبکه درهم تنیده حیات محسوب می گردند و تالابها زیستگاه گونه های مختلفی از آنها و بویژه آبزیان و پرندگان.
ماهیها :
تالاب میانکاله بعنوان محل زدآوری و پرورش بچه ماهیان ( nercery ) گونه های مختلفی از انواع ماهیان دریای مازندران حائز اهمیت است و بر اساس بررسی لیمنولوژیکی گونه هایی جون کپور ، انواع کفال ، کلمه ، سفید ، سوف ، ماش ، کاراس بعنوان گونه های شاخص منطقه مورد شناسایی قرار گرفتند.
پستانداران :
بر اساس گزارشات مستند تاریخی این منطقه در گذشته ای نه چندان دور زیستگاه گونه های شاخص چون مرال ، یوزپلنگ و گرگ بون ، لیکن در حال حاضر پستانداران منطقه محدود به گربه جنگلی ،شغال ، گراز ، روباه ، خرگوش ، تی ، جوجه تیغی و انواع خفاش و جوندگان کوچک می باشد.
پرندگان :
از ویژگی های بارز منطقه اهمیت زیستگاهی جهت زمستان گذارانی گونه های مختلفی از پرندگان مهاجر آبزی و همچنین پرندگان بومی می باشد. همه ساله بیش از پانصد هزار قطعه پرنده شامل انواع مرغابی ، غاز ، قو ، فلامینگو ، پلیکان و … به این پناهگاه مهاجرت می کنند،
برخی از عملکردهای طرح زیست محیطی اجرا شده در زمینه توانمند سازی جامعه محلی :
اولین فعالیت ترویجی در ارتباط با ارتقا و توانمند سازی جامعه محلی از سوی تشکل خانه طبیعت میانکاله، با مشارکت شورای اسلامی زاغمرز، شورای طایفه گری زاغمرز ، اداره محیط زیست و تربیت بدنی بهشهر و با حضور چندین هزار نفر از اهالی نقاطمختلف مازندران در کنار تالاب بین المللی لپو به اجرا درآمده همچنین جشن پرندگان در روز تالاب ها ، به صورت خودجوش و گسترده از طرف خانه طبیعت در تالاب میانکاله به صورت مشترک با شبکه زیست محیطی شمال کشور و همراهی سازمان های مردمی ( NGO ) از نقاط مختلف کشور برگزار شد و مقرر گردید به صورت سالیانه استمرار یابد.
اما فعالیتهای آموزشی ، تحقیقی و ترویجی در این ارتباط صورت گرفته است شامل : تهیه جزوات آموزشی و بروشور پرنده شناسی برای ۱۴ پرنده در معرض تهدید به صورت مشترک توسط جامعه محلی و بخش دولتی تهیه گردید . برنامه پاکسازی میانکاله به صورت تور جمعی جهت ۶۰ نفر از مردم بهشهر ، زاغمرز و حومه با ارائه پرسشنامه به بازدیدکنندگان و طرح مسائل تنوع زیستی ، با تأمین کل هزینه ها توسط شرکت کنندگان به صورت یک کار مشترک با اداره محیط زیست بهشهر به اجرا درآمد.
تور علمی با شرکت بیش از ۵۰ نفر از مردم زاغمرز و حومه و بهشهر جهت تکمیل برنامه آموزش پایش و پرنده شناسی در میانکاله با ارائه پرسش نامه به بازدیدکنندگان و طرح مسائل تنوع زیستی ، به صورت کار مشترک با بخش دولتی ( اداره محیط زیست بهشهر ) به اجرا درآمد .
مسابقه نقاشی از طبیعت میانکاله در مدارس روستاهای اطراف میانکاله با حضور فعال دانش آموزان و چاپ و تکثیر نقاشی های برگزیده توسط سازمان ملل متّحد برای بچه های دنیا و همچنین اجرای برنامه گل گشت طبیعت گردی میانکاله .
تهدیدات زیست محیطی :
1- بانک زمین : اراضی جنوبی میانکاله که اراضی شوره زار و غیرقابل کشاورزی بوده است ، مقرر شده است در سال ۶۲ توسط وزارت جهد کشاورزی طی طرحی احیاء و به کشاورزان منطقه واگذار شود ۱۸ هزار هکتار زمین توسط وزیر وقت جهاد کشاورزی به شرکت توسعه عمران اراضی با نام « بانک زمین » با هدف زهکشی در زمینهای منطقه واگذار شد تا به نوعی درجه شوری و غلظت خاک را کاهش دهند . این در حالی است که حدود ۱۱ هکتار از این زمینها با پناهگاه حیات وحش میانکاله مشترک است و واگذاری این زمینها منع قانونی داشته است . فعالیت این شرکت در زمینه توسعه آبزی پروری در منطقه است .
۲- کشاورزی : با توجه به شیب این اراضی به سمت خلیج و تالاب حتی کشاورزی در منطقه هم آثار منفی دارد ؛ چون کود و سموم آنها وارد تالاب می شود و ممکن است بلایی که به سر تالاب انزلی در اثر ورود سموم و رشد گیاه مخرب « آزولا » آمد ، برای تالاب میانکاله هم رخ دهد و به نوعی نسل موجودات منطقه را مورد تهدید قرار دهد .
۳- بندر امیرآباد : بندر امیرآباد موجبات تغییر کاربری یکهزار هکتار از اراضی غربی تالاب و پناهگاه حیات وحش میانکاله را فراهم آورده . این بندر می بایست منطقه ایی به مساحت ۵۰۰ متر را به عنوان منطقه باقرزن ( ضربه گیر ) همجوار با ضلع جنوبی پناهگاه حیات وحش میانکاله درختکاری نماید تا از اثرات آلودگی صوتی و نور ، نورافکنها و دیگر تبعات منفی بندر به پناهگاه بکاهد .
صدای بوق کشتی ها و ازدیاد جمعیت انسانی و آلودگی صوتی و مسائلی چون زباله صنعتی و انسانی در صورت عدم رعایت استانداردهای زیست محیطی توسط بندر می تواند برای میانکاله مشکلاتی ایجاد نماید . غرب پناهگاه حیات وحش میانکاله که به تملک بندر امیرآباد و ایران صدرا و صنایع دیگر درآمده است . کریدور پروازی پرندگان مهاجر به میانکاله بوده و با تملک و استقرار چنین صنایعی و رفت و آمد کامیونها ، قطارها و ازدحام جمعیت انسانی و روشنایی انواع نورافکنها پرندگان مهاجر کریدور پروازی خود را به میانکاله تغییر داده و چه بسا مسیر مهاجرت خود را به منطقه عوض و موجبات کاهش مهاجرت گونه های نادر منطقه فراهم آید .
۴- شرکت تعاونی صیادی در ساحل شمالی میانکاله : شرکت تعاونی صیادی در ساحل دریای خزر حریم پناهگاه حیات وحش میانکاله مشغول صید انواع ماهیان می باشند که در این شرکت ها ۵۰ تا ۸۰ نفر مشغول به کار صیادی می باشند به نظر می رسد جمعیتی بالغ بر ۱۴۰۰۰ نفر در پناهگاه در این ارتباط رفت و آمد می کنند که کنترل رفت و آمد این تعداد زیاد جمعیت انسانی و جلوگیری از تخلفات احتمالی توسط ۳۲ شرکت تعاونی در زمینه شکار و صید و تخریب زیستگاهها کار را بر مدیریت پناهگاه سخت تر می نماید .
کاربری های پیشنهادی :
در تعیین کاربری های مختلف برای شبه جزیره میانکاله باید به موارد زیر توجه کرد :
- توجه به استعدادهای زیست محیطی و حفظ حیات گیاهان و بهبود شرایط زیست پرندگان مهاجر وحوش منطقه
- توجه به محدودیت های طبیعی محل ، از نظر نوسانات سطح آب که حتی الامکان ساختمان ها به صورت مرتفع و با فاصله از زمین ساخته شوند و نیز خودداری از ساخت و ساز در مناطق اصلی حیات وحش و نیز احداث سد .
- توجه به امکانات اقتصادی ، اجتماعی و سوابق تاریخی منطقه .
- استفاده از کاربری های سبک برای شبه جزیره و انتقال کاربری سنگین به حاشیه بندر ترکمن.
- احداث کمپ های اقامتی سبک و ویلاهای مناسب در قسمت شرقی شبه جزیره که دارای اراضی ماسه ای است .
- فضاسازی پیرامون تالاب های منطقه اعم از تالاب های شمالی و جنوبی شبه جزیره .
- برگزاری مسابقات ساحلی ( ورزشی ) ، قایقرانی ، شنا و …
نکته حایز اهمیت پس از تعیین کاربری ها ، تبلیغ صحیح در مورد جزیره است . مانند تهیه شناسنامه از جاذبه های طبیعی منطقه همراه با عکس و اسلاید ، کارت پستال ، فیلم و نقشه های راهنما ، تهیه بروشور های تبلیغاتی و پخش آن میان مسافران است .
نتیجه گیری :
با توجه به اینکه شبه جزیره میانکاله به دلیل برخورداری از تنوع اکوسیستم گیاهی ، مرتعی و تالابی بوده و به دلیل وجود غذای مناسب و برخورداری از امنیت ، چشم اندازهای بی نظیر و استثنایی زیستگاه مناسب و باارزش برای وحوش و پرندگان آبزی می باشد ، می توان با افزایش انگیزه های جامعه محلی در ارتباط با فعالیتهای زیست محیطی و تغییر نگرش در بخش دولتی و جامعه محلی نسبت به جایگاه ها و توانمندی ها ، نسبت به مدیریت و حفاظت از منابع زیستی ، از تنوع زیستی تالاب میانکاله حفاظت نمود .
همچنین این جزیره به دلیل برخورداری از مناظر شگفت انگیز و دارا بودن پرندگان مهاجر و وحوش کم نظیر می تواند به عنوان یک قطب توریستی در کشور و حتی در آسیای میانه باشد که با اجرای هدف های توسعه جهانگردی ، باعث کسب درآمد و جذب ارز ، ایجاد مشاغل جدید و متنوع در سطح منطقه ، استفاده سالم و مفید اهالی منطقه و سایر مناطق از اوقات فراغت ، افزایش بهره زایی کار و ایجاد انگیزه و علاقمندی در نیروهای متخصص و جذب آنها در منطقه ، افزایش حجم جهانگردان داخلی و خارجی و افزایش متوسط اقامت جهانگردان شود .
به طور کلی با توجه به استعدادهای بالقوه فراوان این شبه جزیره ، می توان با برنامه ریزی صحیح و اصولی به ساماندهی و ترقی شبه جزیره دست پیدا کرد و این استعدادها را بالفعل نمود . امید که این جزیره فراموش شده مورد توجه مسئولان قرار گیرد .
منابع و مأخذ :
۱- « سیمای طبیعی و مناطق حفاظت شده استان مازندران » ، روابط عمومی و آموزش همگانی ، اداره کل حفاظت محیط زیست استان مازندران ، ساری ، تابستان ۱۳۸۲
۲- « سیمای طبیعی پناهگاه حیات وحش میانکاله » ، روابط عمومی و آموزش همگانی ، اداره کل حفاظت محیط زیست استان مازندران ، ساری ، زمستان ۱۳۸۲
۳- شایان ، لیلا ، « اینجا ، خزر شما را در آغوش می گیرد » ، روزنامه جام جم ، شماره ۹۴۹ ، ۱۳۸۲
۴- دیوسالار ، عبدالرحیم ، « حفاظت تنوع زیستی تالاب میانکاله از طریق توانمند سازی جامعه محلی » ، روزنامه جام جم ، ش ؟ ، ۱۳۸۳
hamkelasy . com
برای دانلود کلیک کنید
برچسب ها: بررسي, تالاب, تفرجي, ظرفيتهاي, ميانكاله
